Wanneer je lichaam nee zegt: wat veroorzaakt onverklaarbare (chronische) ontstekingen?

Heb je last van (chronische) ontstekingen? Dit vervelende lichamelijke ongemak is misschien wel een duidelijk signaal dat je emoties ontregelt zijn. “Chronisch stressvolle emotionele patronen leiden mogelijk tot inflammatoire darmziekten,” stelt arts Gabor Maté, auteur van Wanneer je lichaam nee zegt. In dit artikel legt hij uit waarom.

Het darmkanaal is een zintuiglijk apparaat met een eigen zenuwstelsel en is nauw verbonden met de emotiecentra in de hersenen.

Wat is een ontsteking?

Ontsteking is een ingenieus proces dat door het lichaam in gang wordt gezet om vijandige organismen of schadelijke deeltjes te isoleren of vernietigen. Dat doet het lichaam door middel van weefsel zwelling en de toevloed van een groot aantal immuuncellen en anti-lichamen. Om zijn beschermingsfunctie mogelijk te maken, bevindt de binnenbekleding van de darmwand, de slijmlaag, zich in een toestand van permanent gecontroleerde of georkestreerde ontsteking. Dat is bij gezonde mensen de normale toestand.

De sterke destructieve strijdkrachten van het immuunsysteem moeten tot in detail worden gereguleerd en zodanig in balans worden gehouden dat ze hun controlerende taken kunnen uitvoeren zonder daarbij het gevoelige lichaamsweefsel te beschadigen dat ze moeten beschermen.

Sommige stoffen bevorderen ontsteking, andere gaan ontsteking tegen. Als het evenwicht wordt verstoord, kan dat ziekte tot gevolg hebben. Een verminderd vermogen van de darmen om een ontstekingsreactie in gang te zetten, zou levensbedreigende infecties mogelijk maken.

Aan de andere kant kan het darmweefsel beschadigd raken wanneer het ontstekingsproces niet kan worden afgeremd. De afwijking die bij inflammatoire darmziekten centraal lijkt te staan, is zo’n onbalans tussen ‘ontstekingbevorderende en ontstekingremmende’ moleculen in de binnenbekleding van de darmwand, zoals het in een wetenschappelijk artikel werd genoemd.

Lees ook: Last van laaggradige ontstekingen? Doe de zelftest!

De invloed van emoties op ontstekingen

Emotionele factoren die via de zenuw- en immuunbanen van het PNI-supersysteem werkzaam zijn, zouden de balans in het voordeel van ontsteking kunnen laten doorslaan. Om met de woorden van Canadese onderzoekers te spreken: ‘Veel, zo niet alle aspecten van de darmfysiologie worden mogelijk door neuro-immunologische factoren gereguleerd.’

Het zenuwstelsel wordt sterk beïnvloed door emoties. Op zijn beurt is het zenuwstelsel nauw betrokken bij de regulering van immuunresponsen en ontstekingsprocessen. Neuropeptiden – dat zijn eiwitmoleculen die door de zenuwcellen worden afgegeven – bevorderen of remmen het ontstekingsproces. Zulke moleculen komen in hoge concentraties voor in de darmen, op de plekken die het meest kwetsbaar zijn voor chronische darmontstekingen (IBD). Ze zijn betrokken bij de regulering van lokale ontstekingsprocessen en bij de stressrespons van het lichaam.

De neuropeptide die substantie P wordt genoemd, heeft bijvoorbeeld een krachtig stimulerend effect op ontstekingsprocessen, omdat hij bepaalde immuuncellen ertoe aanzet ontstekingbevorderende stoffen af te geven, zoals histamine en prostaglandinen. In de darmen zijn de immuuncellen nauw verbonden met de zenuwcellen.

Chronisch stressvolle emotionele patronen leiden mogelijk tot inflammatoire darmziekten. Dit gebeurt via het PNI-supersysteem en ontstekingbevorderende moleculen die door stress worden geactiveerd.

De darmen en emoties

Het darmkanaal is veel meer dan een spijsverteringsorgaan. Het is een zintuiglijk apparaat met een eigen zenuwstelsel en is nauw verbonden met de emotiecentra in de hersenen. Veel mensen moeten vaker naar de wc als ze bijvoorbeeld zenuwachtig zijn. Veel mensen herinneren zich de buikpijn die ze als kind hadden als ze bang waren.

Onderbuikgevoelens, of ze nu aangenaam of onprettig zijn, maken deel uit van de normale reactie van het lichaam op de omgeving. Ze helpen ons bij het interpreteren van wat er om ons heen gebeurt en ze vertellen ons of we veilig of in gevaar zijn. Misselijkheid en pijn of een warm, comfortabel gevoel in de buik zijn gevoelens die ons iets vertellen over de betekenis van gebeurtenissen.

De darmen produceren hun eigen neurotransmitters en worden beïnvloed door het algemene hormoonstelsel van het lichaam. De darmen vormen ook een belangrijk onderdeel van de lichaamsbarrière tegen schadelijke stoffen en spelen een belangrijke rol binnen het immuunsysteem. De werking van het darmstelsel is onlosmakelijk verbonden met de psychologische verwerking van ervaringen.

Overprikkelde darmen

Het darmstelsel reageert ook op de prikkels uit onze omgeving. Het vermogen van darmweefsel om onbeschadigd te blijven, wordt sterk beïnvloed door psychologische factoren. De weerstand van de darmen tegen ontstekingen en zelfs tegen kwaadaardige veranderingen is ook kwetsbaar voor emotionele stress.

Een apensoort die voorkomt in Noord- en Zuid-Amerika, het pinchéaapje, krijgt colitis ulcerosa en colonkanker wanneer hij in een kooi gevangen wordt gehouden. Een Italiaans onderzoek uit 1999 wees uit dat in het geval van colitis ulcerosa ‘langdurig ervaren stress het risico op verergering gedurende maanden tot enkele jaren vergroot’.

Het bijzondere placebo-effect

In 1997 publiceerde Noel Hershfield, de gastro-enteroloog uit Calgary wiens ingezonden brief enkele jaren geleden mijn interesse wekte in de psychoneuro-immunologie, een artikel in de Canadese Journal of Gastroenterology. Hij wees erop dat er tijdens klinische onderzoeken naar de werking van een medicijn voor inflammatoire darmziekten in 60 procent van de gevallen sprake was van een placebo-effect. In andere onderzoeken, waarin verdovende middelen voor pijnbestrijding met placebogeneesmiddelen werden vergeleken, was het aantal patiënten dat een placebo-effect vertoonde consequent 55 procent. Deze 55 procent kwam men ook tegen in onderzoeken met antidepressiva. Dit verschijnsel wordt dan ook wel ‘de 55 procent-regel’ genoemd.

De meeste mensen denken dat het placebo-effect een kwestie van inbeelding is, van ‘geest over materie’. Hoewel het placebo-effect door gedachten of emoties wordt opgewekt, is het een volledig fysiologisch proces. Het is de activering van neurologische en chemische processen in het lichaam die symptomen verlichten of genezing bevorderen.

Hershfield stelt dat het nuttig zou kunnen zijn om te onderzoeken wat er anders is aan de mensen die beter worden van placebo’s. Herschfield sloot zijn artikel af met een verstandige suggestie, hoe radicaal die binnen het huidige medische klimaat ook moge lijken: ‘Misschien moeten we onze collega’s en studiegenoten onderwijzen over de psychosociale aspecten van ziekten, de psychodynamische aspecten van het herstel van ziekten en de biochemische aspecten van genezing, en hun leren dat de kwalen van de mensheid niet allemaal kunnen worden genezen door de zoveelste endoscopie, biopsie en andere hightechmethoden waarmee ziekten alleen maar worden bevestigd in plaats van genezen’.

Darmen en het belang van ontspanning

Tibor, een vriend van mij, had een aanval van colitis ulcerosa – de eerste en enige noemenswaardige aanval die hij zou hebben – in een periode waarin hij ‘een paniekerig gevoel van hopeloosheid, angst en ongerustheid’ had. Toen hij begin twintig was, kort na het overlijden van zijn vader, kreeg hij onverwacht de verantwoordelijkheid om zijn moeder te steunen en voor zijn jongere zusje te zorgen. Zijn moeder, die in een slechte gezondheid verkeerde, was haar baan kwijtgeraakt en leek weinig kans te hebben op het vinden van ander werk.

‘Ik had toen geen idee hoe ik ooit een eigen leven zou kunnen hebben,’ herinnert Tibor zich. Hij werd met hoge koorts en darmbloedingen met spoed naar het ziekenhuis gebracht. ‘Ze gaven me een steroïde. Ik lag drie weken in het ziekenhuis, maar zo gauw ze met de behandeling begonnen, voelde ik me al beter en genoot ik van de verpleegsters om me heen. Dit was nog vóór de bezuinigingen in de zorg, toen verpleegsters nog tijd hadden voor de patiënten.

De artsen deden allerlei vreselijke voorspellingen over ziekte, kanker en dat soort dingen. Ik zei: “Nou, dat zal mij niet overkomen.” Ik verdiepte me in het onderwerp en zag dat er aanwijzingen waren dat colitis ulcerosa door psychologische factoren werd veroorzaakt en aan stress was gerelateerd. Ik kocht een boek over ontspanningstechnieken. Dan ging ik lekker liggen en volgde de instructies op, je weet wel: ontspan je tenen, je benen, je hele lichaam. Ik heb niet zo lang medicijnen hoeven te slikken. Alleen maar in het ziekenhuis.

Ze zeiden dat ik een of ander dieet moest volgen. Ik dacht: zo ga ik mijn leven niet leiden. Voor wat het waard was, besloot ik de controle over deze situatie in eigen hand te nemen. Ik besloot ook dat ik me niet zou laten beïnvloeden door externe stressfactoren en ik deed bewust wat ik kon om de hoeveelheid stress in mijn leven zoveel mogelijk te beperken. In de dertig jaar die daarop volgden, heb ik alleen maar af en toe last gehad van een beetje diarree of een beetje bloed in mijn ontlasting. Voor geen van beide had ik medicijnen of medische zorg nodig.’

Tot slot

Hiermee wil ik niet de indruk wekken dat IBD genezen kan worden door te gaan liggen en je tenen te ontspannen. Het belangrijkste punt in het verhaal van mijn vriend was dat hij meteen besloot het heft in eigen hand te nemen. Hershfield laat doorschemeren dat niet de nieuwste technologie of het nieuwste wondermiddel de uiteindelijke oplossing zal zijn voor inflammatoire darmziekten, maar het stimuleren van het vermogen van de patiënt om te genezen. De 55 procent-oplossing.

Fragment uit: Wanneer je lichaam nee zegt

Lees verder:

Lees meer